MEDIA & ΤΕΧΝΗ

Πιθανότατα τελευταία σε χρονολογική σειρά –μετά την «Ορέστεια» του Αισχύλου και την «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη– η σοφόκλεια εκδοχή του μύθου των Ατρειδών με κεντρικό πρόσωπο την Ηλέκτρα, σύμβολο συνδυασμού κοινωνικής κατάρρευσης, αλλά και ακλόνητης βούλησης και προσμονής, επαναφέρει, μέσα από τα συμφραζόμενα της ομηρικής, αυτήν τη φορά, εποποιίας, το ηρωικό περιβάλλον, επάνω στο οποίο αποτυπώνεται έντονα η διαδρομή της εκδίκησης του οικογενειακού άγους. Αυτή η κατάθεση του μύθου δεν κομίζει μόνο το νεωτερικό ρεαλιστικό ανάγλυφο του Ευριπίδη, αλλά προχωρά εγκάρσια έως τα βάθη των ψυχικών εκδηλώσεων, στο φωτεινό εκείνο σημείο, όπου ο άνθρωπος τολμά και στρέφεται, από μόνος του, πιο αποφασιστικά προς την ενατένιση της δικής του συνθήκης, τη στιγμή που η θεϊκή παρέμβαση μοιάζει μάλλον αμήχανη, άνευρη ή, στην καλύτερη περίπτωση, δυσερμήνευτη. Η «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή διψά για εκδίκηση, μακριά από θεσμικές εκζητήσεις και την όποια απαίτηση Δικαίου, τουλάχιστον όπως αυτή διατυπώθηκε στις «Χοηφόρες» του Αισχύλου. Εδώ το έλεος και ο φόβος καθαίρονται με έναν τρόπο, εξίσου πλησίον του ανακλαστικού κοινού αισθήματος για λύτρωση όσο και μιας λεπτής εκκρεμότητας για το ποια σφαίρα θα διεκδικήσει, εν τέλει, την αποκατάσταση της ηθικής τάξης. 

Κι ενώ η «Ορέστεια» του Αισχύλου διερευνά τα όρια της δικαιοσύνης στη μεταφυσική τους διάσταση, το βάρος της ατομικής ευθύνης αλλά και την πολιτική προέκταση όλων αυτών μέσα από την προβολή τους στην όλη οργάνωση και λειτουργία της πολιτείας, και η σοφόκλεια «Ηλέκτρα», ως συμπύκνωση του μύθου των Ατρειδών, καταφεύγει σε μια περίτεχνα ασθμαίνουσα πορεία προς την απόλυτη ικανοποίηση του εκδικητικού μένους, χωρίς τοποθέτηση με ηθικό πρόσημο για «τα μετά» τη διάπραξη των εγκλημάτων, η «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη (413 π.Χ.) καινοτομεί, καθώς απογυμνώνει τα πρόσωπα από το ηρωικό τους μεγαλείο, επαναπραγματεύεται το ζήτημα μιας ατελέσφορης αυτοδικίας και αμφισβητεί απροσχημάτιστα την εγκυρότητα των θεϊκών λόγων. 

Τι συμβαίνει όταν μια οικονομική κρίση αφήνει βαθιές τις πληγές της σε μια κοινωνία και κυρίως στη νέα γενιά; Υπερβαίνοντας το δόγμα «η οικονομία είναι ψυχολογία» και, παραφράζοντάς το, ποιους μπορεί να αφορά αυτή η «ψυχολογία» και, εν τέλει, μήπως η λογική των αριθμητικών επιδόσεων είναι αντιστρόφως ανάλογη προς τις «ψυχολογικές επιδόσεις» εκείνων που κλήθηκαν να σηκώσουν το βάρος της κρίσης; 

«Με τη μορφή σκηνικής διλογίας, ως προϊόν του κοινού θεματολογικού παρονομαστή για τη σχέση ζωής και θεάτρου, ο Ivo van Hove επανασύστησε τα μπεργκμανικά “Efter repetitionen” (“Mετά την πρόβα”) και “Persona”, παραγωγή του Toneelgroup του Άμστερνταμ, που άνοιξε το Φεστιβάλ Αθηνών. 

Το “Farces et moralités” του Octave Mirbeau (1850-1917) είναι μια ανθολογία σύντομων θεατρικών έργων, που ανέβηκαν σε διάφορες σκηνές του Παρισιού το διάστημα από το 1894 μέχρι το 1904. Σε μια εποχή όπου στο Γαλλικό θέατρο επιπολάζει το φτηνό θέαμα για τις ανάγκες διασκέδασης του αστικού κοινού, ο Mirbeau επιχειρεί μια τομή εισάγοντας έναν ριζοσπαστικό τρόπο γραφής και μια ανατρεπτική θεματολογία. Για τη συγκεκριμένη ανθολογία δεν φείδεται να χρησιμοποιήσει τον όρο moralité, που παραπέμπει στα ηθικολογικά δράματα του Μεσαίωνα. Θα μπορούσε κανείς, ίσως, να φανταστεί συνάφειες με τα κατοπινά διδακτικά έργα του Brecht, ωστόσο οι προθέσεις του δεν περιορίζοται σε μια οριζόντια προπαγάνδα. Κατ’ουσίαν, επιχειρεί να αποδομήσει οποιαδήποτε παραδεδεγμένη αντίληψη για τη σχέση ατόμου-κοινωνίας και κάθε θεμελιακή ηθική, στοιχεία άρρηκτα δεμένα με τις αναρχικές του ιδέες.